18 में से अध्याय 2
अमर आत्मासांख्ययोग
शोक से टूटा अर्जुन श्रीकृष्ण की शरण लेकर उनसे उपदेश माँगता है, और यहीं से गीता का ज्ञान आरंभ होता है। श्रीकृष्ण बताते हैं कि आत्मा न जन्म लेती है न मरती है, और फल की आसक्ति छोड़कर कर्म करने की कला सिखाते हैं। अध्याय के अंत में स्थितप्रज्ञ का चित्र है, जो इच्छाओं और परिवर्तन के बीच भी शांत रहता है।
72 श्लोक, संस्कृत, लिप्यंतरण और अर्थ सहित
संजय बोले
तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥
taṁ tathā kṛpayā ‘viṣṭam aśru-pūrṇākulekṣaṇam,
viṣīdantam idaṁ vākyam uvāca madhusūdanaḥ.
करुणा से घिरे, आँसुओं से भरी व्याकुल आँखों वाले और शोक में डूबे अर्जुन से मधुसूदन ने ये वचन कहे।
श्रीभगवान बोले
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥
kutas tvā kaśmalam idaṁ viṣame samupasthitam,
anārya-juṣṭam asvargyam akīrti-karam arjuna.
हे अर्जुन, इस संकट की घड़ी में यह मोह तुझ पर कहाँ से छा गया? यह श्रेष्ठ पुरुषों के योग्य नहीं है; यह न स्वर्ग दिलाता है, न कीर्ति, केवल अपयश देता है।
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥
klaibyaṁ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayy upapadyate,
kṣudraṁ hṛdaya-daurbalyaṁ tyaktvottiṣṭha parantapa.
हे पार्थ, इस कायरता के वश में मत हो; यह तुझे शोभा नहीं देती। हृदय की इस तुच्छ दुर्बलता को त्यागकर उठ खड़ा हो।
आज इसे जिएँजब मन डगमगाए, तो छोटे डर को छोड़कर उठ खड़े हो।
अर्जुन बोले
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥
kathaṁ bhīṣmam ahaṁ saṁkhye droṇaṁ ca madhusūdana,
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāv ari-sūdana.
हे मधुसूदन, मैं युद्धभूमि में भीष्म और द्रोण पर बाणों से कैसे वार करूँ? वे तो मेरे लिए पूजनीय हैं।
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥
gurūn ahatvā hi mahānubhāvān
śreyo bhoktuṁ bhaikṣyam apīha loke,
hatvārtha-kāmāṁs tu gurūn ihaiva
bhuñjīya bhogān rudhira-pradigdhān.
इन महान गुरुजनों को मारने से तो इस संसार में भिक्षा माँगकर जीना भी अच्छा है। अर्थ की कामना रखने वाले होने पर भी ये मेरे गुरु हैं; इन्हें मारकर मैं यहाँ जो भी सुख भोगूँगा, वह रक्त से सना होगा।
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम-
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥
na caitad vidmaḥ kataran no garīyo
yad vā jayema yadi vā no jayeyuḥ,
yān eva hatvā na jijīviṣāma-
ste ‘vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ.
हम यह भी नहीं जानते कि हमारे लिए क्या श्रेष्ठ है, हम उन्हें जीतें या वे हमें जीतें। जिन्हें मारकर हम जीना भी नहीं चाहेंगे, वही धृतराष्ट्र के पुत्र हमारे सामने खड़े हैं।
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥
kārpaṇya-doṣopahata-svabhāvaḥ
pṛcchāmi tvāṁ dharma-saṁmūḍha-cetāḥ,
yac chreyaḥ syān niścitaṁ brūhi tan me
śiṣyas te ‘haṁ śādhi māṁ tvāṁ prapannam.
दीनता के दोष ने मेरे स्वभाव को दबा दिया है और धर्म के विषय में मेरा मन भ्रमित है। इसलिए मैं आपसे पूछता हूँ, जो निश्चित रूप से मेरे लिए कल्याणकारी हो, वह मुझे बताइए। मैं आपका शिष्य हूँ, आपकी शरण में आया हूँ, मुझे उपदेश दीजिए।
आज इसे जिएँजब सही राह न दिखे, तो विनम्रता से पूछो और मन से सुनो।
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या-
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम्
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥
na hi prapaśyāmi mamāpanudyā-
d yac chokam ucchoṣaṇam indriyāṇām,
avāpya bhūmāv asapatnam ṛddham
rājyaṁ surāṇām api cādhipatyam.
पृथ्वी का निष्कंटक, समृद्ध राज्य और देवताओं का स्वामित्व पाकर भी मुझे ऐसा कुछ नहीं दिखता जो इंद्रियों को सुखा देने वाले मेरे इस शोक को दूर कर सके।
संजय बोले
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥
evam uktvā hṛṣīkeśaṁ guḍākeśaḥ parantapa,
na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṁ babhūva ha.
हे राजन्, निद्रा को जीतने वाले अर्जुन ने हृषीकेश से ऐसा कहकर गोविंद से साफ़ कह दिया कि मैं युद्ध नहीं करूँगा, और फिर वह चुप हो गया।
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥
tam uvāca hṛṣīkeśaḥ prahasann iva bhārata,
senayor ubhayor madhye viṣīdantam idaṁ vacaḥ.
हे राजन्, तब दोनों सेनाओं के बीच शोक में डूबे अर्जुन से हृषीकेश ने मानो मुस्कुराते हुए ये वचन कहे।
श्रीभगवान बोले
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥
aśocyān anvaśocas tvaṁ prajñā-vādāṁś ca bhāṣase,
gatāsūn agatāsūṁś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ.
तू उनके लिए शोक करता है जिनके लिए शोक नहीं करना चाहिए, और बातें ज्ञानियों जैसी करता है। पंडितजन न जीवित के लिए शोक करते हैं, न मृत के लिए।
आज इसे जिएँशोक सच्चा है, पर वही पूरा सत्य नहीं है।
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥
na tv evāhaṁ jātu nāsaṁ na tvaṁ neme janādhipāḥ,
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayam ataḥ param.
ऐसा कोई समय नहीं था जब मैं नहीं था, या तू नहीं था, या ये राजा नहीं थे। और ऐसा भी कभी नहीं होगा कि आगे हम सब नहीं रहेंगे।
आज इसे जिएँजिनसे तुम प्रेम करते हो, उनका अस्तित्व कभी मिटता नहीं।
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥
dehino ‘smin yathā dehe kaumāraṁ yauvanaṁ jarā,
tathā dehāntara-prāptir dhīras tatra na muhyati.
जैसे इस देह में आत्मा बचपन, जवानी और बुढ़ापे को पाती है, वैसे ही वह दूसरा शरीर पाती है। धीर पुरुष इसमें मोहित नहीं होता।
आज इसे जिएँपरिवर्तन शरीर का स्वभाव है; भीतर की आत्मा अछूती है।
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥
mātrā-sparśās tu kaunteya śītoṣṇa-sukha-duḥkha-dāḥ,
āgamāpāyino ‘nityās tāṁs titikṣasva bhārata.
हे कुन्तीपुत्र, इंद्रियों के विषयों का संपर्क सर्दी-गर्मी और सुख-दुःख देता है। ये आते-जाते रहते हैं, अनित्य हैं। हे भारत, इन्हें धैर्य से सहन कर।
आज इसे जिएँसुख और दुःख दोनों बीत जाते हैं; धैर्य रखो।
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥
yaṁ hi na vyathayanty ete puruṣaṁ puruṣarṣabha,
sama-duḥkha-sukhaṁ dhīraṁ so ‘mṛtatvāya kalpate.
हे पुरुषश्रेष्ठ, जिस धीर पुरुष को ये आने-जाने वाले अनुभव विचलित नहीं करते, जो दुःख और सुख में समान रहता है, वही अमृतत्व पाने के योग्य होता है।
आज इसे जिएँआसान और कठिन, दोनों दिनों में एक-से बने रहो।
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ,
ubhayor api dṛṣṭo ‘ntas tv anayos tattva-darśibhiḥ.
असत् का अस्तित्व नहीं, और सत् का अभाव नहीं। तत्त्वदर्शियों ने दोनों का सार देख लिया है।
आज इसे जिएँजो बीत रहा है वह कभी तेरा था ही नहीं; जो सत्य है वह खो नहीं सकता।
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥
avināśi tu tad viddhi yena sarvam idaṁ tatam,
vināśam avyayasyāsya na kaścit kartum arhati.
जिससे यह सारा जगत व्याप्त है, उसे तू अविनाशी जान। उस अविनाशी का विनाश करने में कोई भी समर्थ नहीं है।
आज इसे जिएँतुम्हारे भीतर कुछ ऐसा है जिस तक कोई हानि नहीं पहुँचती।
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत॥
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ,
anāśino ‘prameyasya tasmād yudhyasva bhārata.
नित्य, अविनाशी और अप्रमेय आत्मा के ये शरीर नाशवान कहे गए हैं। इसलिए हे भारत, तू युद्ध कर।
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥
ya enaṁ vetti hantāraṁ yaś cainaṁ manyate hatam,
ubhau tau na vijānīto nāyaṁ hanti na hanyate.
जो इस आत्मा को मारने वाला समझता है और जो इसे मरा हुआ मानता है, वे दोनों ही सत्य नहीं जानते। यह आत्मा न किसी को मारती है, न मारी जाती है।
न जायते म्रियते वा कदाचि-
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥
na jāyate mriyate vā kadācin
nāyaṁ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ,
ajo nityaḥ śāśvato ‘yaṁ purāṇo
na hanyate hanyamāne śarīre.
आत्मा न कभी जन्म लेती है न मरती है। यह न होकर आगे भी सदा रहती है। अजन्मा, नित्य, शाश्वत और पुरातन आत्मा शरीर के नाश होने पर भी नहीं मरती।
आज इसे जिएँतुम्हारा वास्तविक स्वरूप कभी नष्ट नहीं होता।
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥
vedāvināśinaṁ nityaṁ ya enam ajam avyayam,
kathaṁ sa puruṣaḥ pārtha kaṁ ghātayati hanti kam.
हे पार्थ, जो पुरुष इस आत्मा को अविनाशी, नित्य, अजन्मा और अव्यय जानता है, वह कैसे किसी को मरवा सकता है और कैसे किसी को मार सकता है?
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥
vāsāṁsi jīrṇāni yathā vihāya
navāni gṛhṇāti naro ‘parāṇi,
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāny
anyāni saṁyāti navāni dehī.
जैसे मनुष्य पुराने वस्त्र त्यागकर नए वस्त्र धारण करता है, वैसे ही आत्मा पुराने शरीरों को त्यागकर नए शरीर धारण करती है।
आज इसे जिएँहर अंत नए आरंभ के लिए स्थान बनाता है; भय मत करो।
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥
nainaṁ chindanti śastrāṇi nainaṁ dahati pāvakaḥ,
na cainaṁ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ.
इस आत्मा को न शस्त्र काट सकते हैं, न अग्नि जला सकती है, न जल भिगो सकता है, न वायु सुखा सकती है।
आज इसे जिएँतुम्हारे भीतर की आत्मा हर चोट से परे है।
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः॥
acchedyo ‘yam adāhyo ‘yam akledyo ‘śoṣya eva ca,
nityaḥ sarva-gataḥ sthāṇur acalo ‘yaṁ sanātanaḥ.
यह आत्मा न काटी जा सकती है, न जलाई जा सकती है, न भिगोई जा सकती है, न सुखाई जा सकती है। यह नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल और सनातन है।
आज इसे जिएँतुम्हारे भीतर हर तूफ़ान के नीचे एक अचल शांति है।
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥
avyakto ‘yam acintyo ‘yam avikāryo ‘yam ucyate,
tasmād evaṁ viditvainaṁ nānuśocitum arhasi.
यह आत्मा अव्यक्त, अचिंत्य और विकाररहित कही गई है। इसलिए इसे ऐसा जानकर तुझे शोक नहीं करना चाहिए।
आज इसे जिएँजब बहुत कुछ बदल रहा हो, तो उसका सहारा लो जो कभी नहीं बदलता।
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि॥
atha cainaṁ nitya-jātaṁ nityaṁ vā manyase mṛtam,
tathāpi tvaṁ mahābāho naivaṁ śocitum arhasi.
और यदि तू इसे सदा जन्म लेने वाला और सदा मरने वाला भी मानता है, तब भी हे महाबाहो, तुझे इस प्रकार शोक नहीं करना चाहिए।
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥
jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṁ janma mṛtasya ca,
tasmād aparihārye ‘rthe na tvaṁ śocitum arhasi.
जो जन्मा है उसकी मृत्यु निश्चित है, और जो मरा है उसका जन्म निश्चित। इसलिए अटल विषय में शोक करना उचित नहीं।
आज इसे जिएँशक्ति उस पर लगा जो बदल सकता है, उस पर नहीं जो अटल है।
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥
avyaktādīni bhūtāni vyakta-madhyāni bhārata,
avyakta-nidhanāny eva tatra kā paridevanā.
हे भारत, सभी प्राणी जन्म से पहले अव्यक्त थे, बीच में व्यक्त हैं, और मृत्यु के बाद फिर अव्यक्त हो जाते हैं। फिर इसमें शोक कैसा?
आज इसे जिएँजीवन अदृश्य से आता है और वहीं लौट जाता है; यह जानकर शोक को हल्का करो।
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥
āścaryavat paśyati kaścid ena-
m āścaryavad vadati tathaiva cānyaḥ,
āścaryavac cainam anyaḥ śṛṇoti
śrutvāpy enaṁ veda na caiva kaścit.
कोई इस आत्मा को आश्चर्य की तरह देखता है, कोई इसका आश्चर्य की तरह वर्णन करता है, और कोई इसे आश्चर्य की तरह सुनता है। फिर भी सुनकर भी कोई इसे ठीक से नहीं जान पाता।
आज इसे जिएँअपने भीतर के रहस्य पर विस्मित रहो; उसे कोई पूरा नहीं जान पाता।
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥
dehī nityam avadhyo ‘yaṁ dehe sarvasya bhārata,
tasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṁ śocitum arhasi.
हे भारत, सबके शरीर में रहने वाली यह आत्मा सदा अवध्य है। इसलिए तुझे किसी भी प्राणी के लिए शोक नहीं करना चाहिए।
आज इसे जिएँशोक आए तो भी याद रखो, हर प्राणी की आत्मा सदा सुरक्षित है।
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते॥
svadharmam api cāvekṣya na vikampitum arhasi,
dharmyād dhi yuddhāc chreyo ‘nyat kṣatriyasya na vidyate.
अपने धर्म को देखकर भी तुझे डगमगाना नहीं चाहिए। क्योंकि क्षत्रिय के लिए धर्मयुक्त युद्ध से बढ़कर कल्याणकारी और कुछ नहीं है।
आज इसे जिएँअपना कर्तव्य पहचानो, और कठिन होने पर भी मत डगमगाओ।
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥
yadṛcchayā copapannaṁ svarga-dvāram apāvṛtam,
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddham īdṛśam.
हे पार्थ, अपने-आप सामने आया ऐसा युद्ध स्वर्ग का खुला द्वार है; ऐसा युद्ध भाग्यशाली क्षत्रियों को ही मिलता है।
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥
atha cet tvam imaṁ dharmyaṁ saṁgrāmaṁ na kariṣyasi,
tataḥ svadharmaṁ kīrtiṁ ca hitvā pāpam avāpsyasi.
पर यदि तू यह धर्मयुद्ध नहीं करेगा, तो अपने धर्म और कीर्ति को खोकर पाप का भागी बनेगा।
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥
akīrtiṁ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te ‘vyayām,
saṁbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate.
लोग सदा तेरी अपकीर्ति की चर्चा करेंगे, और सम्मानित व्यक्ति के लिए अपयश मृत्यु से भी बढ़कर है।
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥
bhayād raṇād uparataṁ maṁsyante tvāṁ mahā-rathāḥ,
yeṣāṁ ca tvaṁ bahu-mato bhūtvā yāsyasi lāghavam.
महारथी यही समझेंगे कि तू डर के कारण युद्ध से हट गया, और जिनकी दृष्टि में तेरा बड़ा मान था, उनके सामने तू छोटा हो जाएगा।
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥
avācya-vādāṁś ca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ,
nindantas tava sāmarthyaṁ tato duḥkhataraṁ nu kim.
तेरे शत्रु तेरी सामर्थ्य की निंदा करते हुए बहुत-सी न कहने योग्य बातें कहेंगे। इससे बढ़कर दुःख और क्या होगा?
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥
hato vā prāpsyasi svargaṁ jitvā vā bhokṣyase mahīm,
tasmād uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛta-niścayaḥ.
यदि तू मारा गया तो स्वर्ग पाएगा, और जीत गया तो पृथ्वी का राज्य भोगेगा। इसलिए हे कुन्तीपुत्र, युद्ध का निश्चय करके उठ खड़ा हो।
आज इसे जिएँजब निर्णय स्पष्ट हो जाए, तो पूरे संकल्प से उठो और कर्म करो।
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥
sukha-duḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau,
tato yuddhāya yujyasva naivaṁ pāpam avāpsyasi.
सुख-दुःख, लाभ-हानि और जय-पराजय को समान समझकर युद्ध के लिए तैयार हो जा; ऐसा करने से तुझे पाप नहीं लगेगा।
आज इसे जिएँअपना संघर्ष कर, यह चाहे बिना कि वह सुखद लगे।
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु।
बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥
eṣā te ‘bhihitā sāṁkhye buddhir yoge tv imāṁ śṛṇu,
buddhyā yukto yayā pārtha karma-bandhaṁ prahāsyasi.
हे पार्थ, अब तक तुझे सांख्य के अनुसार यह ज्ञान बताया गया। अब इसे योग के अनुसार सुन, जिस बुद्धि से युक्त होकर तू कर्मों के बंधन से छूट जाएगा।
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्॥
nehābhikrama-nāśo ‘sti pratyavāyo na vidyate,
svalpam apy asya dharmasya trāyate mahato bhayāt.
इस मार्ग में आरंभ किया गया प्रयास कभी नष्ट नहीं होता, और न ही इसका कोई उल्टा फल होता है। इस धर्म का थोड़ा-सा पालन भी महान भय से रक्षा करता है।
आज इसे जिएँअच्छी राह पर उठाया छोटा-सा कदम भी कभी व्यर्थ नहीं जाता।
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥
vyavasāyātmikā buddhir ekeha kuru-nandana,
bahu-śākhā hy anantāś ca buddhayo ‘vyavasāyinām.
हे कुरुनंदन, इस मार्ग पर निश्चय वाली बुद्धि एक ही होती है, पर अस्थिर मन वालों की बुद्धियाँ अनेक शाखाओं वाली और अनंत होती हैं।
आज इसे जिएँएक स्पष्ट लक्ष्य चुनो; बिखरा हुआ मन खुद को ही थका देता है।
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥
yām imāṁ puṣpitāṁ vācaṁ pravadanty avipaścitaḥ,
veda-vāda-ratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ.
हे पार्थ, जो अविवेकी लोग वेदों के कर्मकांड वाले वचनों में ही रमे रहते हैं और कहते हैं कि इसके सिवा और कुछ है ही नहीं, वे सजी-धजी लुभावनी वाणी बोलते हैं।
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥
kāmātmānaḥ svarga-parā janma-karma-phala-pradām,
kriyā-viśeṣa-bahulāṁ bhogaiśvarya-gatiṁ prati.
वे कामनाओं से भरे होते हैं और स्वर्ग को ही परम लक्ष्य मानते हैं। भोग और ऐश्वर्य पाने के लिए वे अनेक विशेष अनुष्ठानों का गुणगान करते हैं, जो कर्मफल के रूप में फिर जन्म ही देते हैं।
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥
bhogaiśvarya-prasaktānāṁ tayāpahṛta-cetasām,
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate.
जो भोग और ऐश्वर्य में आसक्त हैं और जिनका मन उस वाणी से हर लिया गया है, उनकी निश्चय वाली बुद्धि समाधि में स्थिर नहीं हो पाती।
आज इसे जिएँसुख और रुतबे के पीछे भागना वह एकाग्रता छीन लेता है जिसकी सबसे अधिक ज़रूरत है।
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥
traiguṇya-viṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna,
nirdvandvo nitya-sattva-stho niryoga-kṣema ātmavān.
वेद तीनों गुणों के विषयों का वर्णन करते हैं; हे अर्जुन, तू तीनों गुणों से ऊपर उठ। द्वंद्वों से मुक्त, सदा सत्त्व में स्थित, पाने और सँभालने की चिंता से रहित होकर आत्मा में स्थित हो।
आज इसे जिएँजीवन केवल पाने और बचाने में मत बिताओ; अपने भीतर टिको।
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥
yāvān artha udapāne sarvataḥ saṁplutodake,
tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ.
जब चारों ओर जल ही जल भरा हो, तब छोटे जलाशय का जितना प्रयोजन रह जाता है, तत्त्व को जानने वाले ब्राह्मण के लिए सब वेदों का उतना ही प्रयोजन रह जाता है।
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥
karmaṇy-evādhikāras te mā phaleṣu kadācana,
mā karma-phala-hetur bhūr mā te saṅgo ‘stv akarmaṇi.
तेरा अधिकार केवल कर्म करने में है, उसके फलों में कभी नहीं। तू कर्मफल का हेतु मत बन, और तेरी आसक्ति कर्म न करने में भी न हो।
आज इसे जिएँआज का कर्म पूरे मन से करो, फल ईश्वर पर छोड़ दो।
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥
yoga-sthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā dhanañjaya,
siddhy-asiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṁ yoga ucyate.
हे धनंजय, योग में स्थित होकर, आसक्ति त्यागकर कर्म कर, और सिद्धि-असिद्धि में समान रह। यही समता योग कहलाती है।
आज इसे जिएँजय और पराजय को एक सी शांति से स्वीकार करो।
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥
dūreṇa hy avaraṁ karma buddhi-yogād dhanañjaya,
buddhau śaraṇam anviccha kṛpaṇāḥ phala-hetavaḥ.
हे धनंजय, समबुद्धि रूपी योग की तुलना में फल की इच्छा से किया गया कर्म बहुत तुच्छ है। इसलिए तू समबुद्धि की शरण ले; फल के लिए कर्म करने वाले दीन हैं।
आज इसे जिएँतुम्हारे कर्म को फल की भूख नहीं, विवेक दिशा दे।
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥
buddhi-yukto jahātīha ubhe sukṛta-duṣkṛte,
tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam.
समबुद्धि वाला इसी जीवन में पुण्य और पाप दोनों से मुक्त हो जाता है। इसलिए योग में लग जा; योग ही कर्मों में कुशलता है।
आज इसे जिएँशांत मन से कर्म करना ही असली साधना है।
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥
karmajaṁ buddhi-yuktā hi phalaṁ tyaktvā manīṣiṇaḥ,
janma-bandha-vinirmuktāḥ padaṁ gacchanty anāmayam.
समबुद्धि से युक्त ज्ञानीजन कर्म से उत्पन्न होने वाले फल को त्यागकर जन्म के बंधन से मुक्त हो जाते हैं और उस पद को पाते हैं जहाँ कोई दुःख नहीं है।
आज इसे जिएँफल की पकड़ ढीली करना ही मुक्ति की शुरुआत है।
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥
yadā te moha-kalilaṁ buddhir vyatitariṣyati,
tadā gantāsi nirvedaṁ śrotavyasya śrutasya ca.
जब तेरी बुद्धि मोह के दलदल को पार कर लेगी, तब तू जो सुन चुका है और जो सुनना बाकी है, उन सबसे विरक्त हो जाएगा।
आज इसे जिएँजब भीतर से स्पष्टता आती है, तो बाहर की बातों का शोर थम जाता है।
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि॥
śruti-vipratipannā te yadā sthāsyati niścalā,
samādhāv acalā buddhis tadā yogam avāpsyasi.
तरह-तरह की बातें सुनकर विचलित हुई तेरी बुद्धि जब समाधि में निश्चल और अचल होकर टिक जाएगी, तब तू योग को प्राप्त होगा।
आज इसे जिएँअनेक आवाज़ों को एक शांत, स्थिर समझ में ठहरने दो।
अर्जुन बोले
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥
sthita-prajñasya kā bhāṣā samādhi-sthasya keśava,
sthita-dhīḥ kiṁ prabhāṣeta kim āsīta vrajeta kim.
हे केशव, समाधि में स्थित स्थितप्रज्ञ पुरुष के क्या लक्षण हैं? वह स्थिर बुद्धि वाला कैसे बोलता है, कैसे बैठता है और कैसे चलता है?
श्रीभगवान बोले
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥
prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha mano-gatān,
ātmany evātmanā tuṣṭaḥ sthita-prajñas tadocyate.
हे पार्थ, जब मनुष्य मन में उठने वाली सब कामनाओं को त्याग देता है और अपने आप में ही संतुष्ट रहता है, तब वह स्थितप्रज्ञ कहलाता है।
आज इसे जिएँभीतर मिला संतोष इस पर निर्भर नहीं करता कि तुम्हें क्या मिला।
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥
duḥkheṣv anudvigna-manāḥ sukheṣu vigata-spṛhaḥ,
vīta-rāga-bhaya-krodhaḥ sthita-dhīr munir ucyate.
जो दुःख में विचलित नहीं होता, सुख में लालायित नहीं, और राग, भय तथा क्रोध से मुक्त है, वही स्थितप्रज्ञ मुनि कहलाता है।
आज इसे जिएँस्थिरता कम अनुभव करना नहीं, कम डगमगाना है।
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥
yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham,
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā.
जो सब जगह आसक्ति से रहित है, और शुभ या अशुभ पाकर न प्रसन्न होता है न द्वेष करता है, उसकी बुद्धि स्थिर है।
आज इसे जिएँअच्छे को बिना मोह के और बुरे को बिना कड़वाहट के स्वीकार करो।
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥
yadā saṁharate cāyaṁ kūrmo ‘ṅgānīva sarvaśaḥ,
indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā.
जैसे कछुआ अपने अंगों को सब ओर से समेट लेता है, वैसे ही जब मनुष्य अपनी इंद्रियों को विषयों से हटा लेता है, तब उसकी बुद्धि स्थिर होती है।
आज इसे जिएँकछुए की तरह, जो भटकाए उससे अपनी इंद्रियाँ समेटना सीखो।
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ,
rasa-varjaṁ raso ‘py asya paraṁ dṛṣṭvā nivartate.
इंद्रियों से विषयों को ग्रहण न करने वाले मनुष्य से विषय तो दूर हो जाते हैं, पर उनकी चाह बनी रहती है। परम तत्त्व का दर्शन होने पर यह चाह भी छूट जाती है।
आज इसे जिएँसंयम इच्छा को रोकता है; ऊँचा दर्शन उसे छुड़ा देता है।
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥
yatato hy api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ,
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṁ manaḥ.
हे कुन्तीपुत्र, यत्न करते हुए विवेकी पुरुष के मन को भी ये प्रबल इंद्रियाँ बलपूर्वक हर लेती हैं।
आज इसे जिएँज्ञानी को भी सजग रहना पड़ता है; इंद्रियाँ ज़ोर से खींचती हैं।
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥
tāni sarvāṇi saṁyamya yukta āsīta mat-paraḥ,
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā.
उन सब इंद्रियों को वश में करके मनुष्य योग में स्थित होकर मेरे परायण होकर बैठे। जिसकी इंद्रियाँ वश में हैं, उसकी बुद्धि स्थिर है।
आज इसे जिएँबिखरी इंद्रियों को समेटो और मन को ईश्वर की ओर मोड़ो।
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते॥
dhyāyato viṣayān puṁsaḥ saṅgas teṣūpajāyate,
saṅgāt sañjāyate kāmaḥ kāmāt krodho ‘bhijāyate.
विषयों का चिंतन करते रहने से मनुष्य को उनमें आसक्ति हो जाती है। आसक्ति से कामना उत्पन्न होती है, और कामना से क्रोध जन्म लेता है।
आज इसे जिएँमन जहाँ बार-बार जाता है, वहीं इच्छा पनपती है।
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥
krodhād bhavati saṁmohaḥ saṁmohāt smṛti-vibhramaḥ,
smṛti-bhraṁśād buddhi-nāśo buddhi-nāśāt praṇaśyati.
क्रोध से मूढ़ता उत्पन्न होती है, मूढ़ता से स्मृति भ्रमित होती है, स्मृति के भ्रम से बुद्धि का नाश होता है, और बुद्धि के नाश से मनुष्य का पतन हो जाता है।
आज इसे जिएँक्रोध के बोलने से पहले ठहरो; वह पहले विवेक को धुँधला करता है।
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥
rāga-dveṣa-viyuktais tu viṣayān indriyaiś caran,
ātma-vaśyair vidheyātmā prasādam adhigacchati.
पर जिसका मन वश में है, वह राग और द्वेष से मुक्त, अपने वश में रहने वाली इंद्रियों से विषयों के बीच विचरता हुआ भी मन की निर्मल प्रसन्नता पाता है।
आज इसे जिएँपसंद-नापसंद के धक्के खाए बिना संसार में पूरी तरह जियो।
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते॥
prasāde sarva-duḥkhānāṁ hānir asyopajāyate,
prasanna-cetaso hy āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate.
उस प्रसन्नता में उसके सब दुःख मिट जाते हैं। जिसका चित्त प्रसन्न है, उसकी बुद्धि शीघ्र ही भली प्रकार स्थिर हो जाती है।
आज इसे जिएँशांत हृदय में ही स्पष्ट विचार पनपते हैं।
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥
nāsti buddhir ayuktasya na cāyuktasya bhāvanā,
na cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham.
जो योग में युक्त नहीं, उसकी बुद्धि स्थिर नहीं होती और उसमें ध्यान की भावना भी नहीं होती। भावना के बिना शांति नहीं मिलती, और अशांत मनुष्य को सुख कहाँ?
आज इसे जिएँहर दिन थोड़ी शांति के लिए जगह बनाओ; सुख शांति के बाद ही आता है।
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥
indriyāṇāṁ hi caratāṁ yan mano ‘nuvidhīyate,
tad asya harati prajñāṁ vāyur nāvam ivāmbhasi.
विषयों में भटकती इंद्रियों के पीछे जब मन चल पड़ता है, तो वह बुद्धि को वैसे ही बहा ले जाता है जैसे जल में नाव को वायु।
आज इसे जिएँहर गुज़रते खिंचाव को अपनी नाव की दिशा तय मत करने दो।
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥
tasmād yasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ,
indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā.
इसलिए हे महाबाहो, जिसकी इंद्रियाँ विषयों से सब प्रकार से रोकी हुई हैं, उसकी बुद्धि स्थिर है।
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥
yā niśā sarva-bhūtānāṁ tasyāṁ jāgarti saṁyamī,
yasyāṁ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ.
जो सब प्राणियों के लिए रात है, उसमें संयमी पुरुष जागता है; और जिसमें सब प्राणी जागते हैं, वह तत्त्व को देखने वाले मुनि के लिए रात है।
आज इसे जिएँजिसके प्रति दुनिया सोई है, उसके प्रति तुम जागे रहो।
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥
āpūryamāṇam acala-pratiṣṭhaṁ
samudram āpaḥ praviśanti yadvat,
tadvat kāmā yaṁ praviśanti sarve
sa śāntim āpnoti na kāma-kāmī.
जैसे नदियों का जल समुद्र में समाता है फिर भी वह अचल और भरा रहता है, वैसे ही जिसमें सब कामनाएँ समा जाती हैं वही शांति पाता है, कामनाओं के पीछे भागने वाला नहीं।
आज इसे जिएँइच्छाओं को अपने भीतर से बहने दो, पर उनके पीछे मत बहो।
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥
vihāya kāmān yaḥ sarvān pumāṁś carati niḥspṛhaḥ,
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntim adhigacchati.
जो सब कामनाएं त्यागकर नि:स्पृह विचरता है, ममता और अहंकार से रहित, वही शांति पाता है।
आज इसे जिएँशांति तब आती है जब चाह शांत हो, न कि जब पाना पूरा हो।
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति॥
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṁ prāpya vimuhyati,
sthitvā ‘syām anta-kāle ‘pi brahma-nirvāṇam ṛcchati.
हे पार्थ, यही ब्राह्मी स्थिति है। इसे पाकर मनुष्य फिर कभी मोहित नहीं होता। अंत समय में भी इसमें स्थित होकर वह ब्रह्मनिर्वाण, यानी ब्रह्म की परम शांति को प्राप्त होता है।
आज इसे जिएँरोज़ साधी गई स्थिरता ही अंत समय की शांति बनती है।
शांति, साहस या त्याग चुनें, और भक्ति आँगन ऐप दिन भर आपको उसी पर गीता का श्लोक भेजता है, साथ में पूरी गीता ऑफ़लाइन पढ़ने को।
संस्कृत पारंपरिक पाठ है, जिसे दो संस्करणों से मिलाया गया है। अर्थ हमारे अपने सरल भावानुवाद हैं, दैनिक चिंतन के लिए, विद्वत अनुवाद नहीं; गहन अध्ययन के लिए किसी प्रामाणिक टीका का भी संदर्भ लें।