18 में से अध्याय 13
क्षेत्र और क्षेत्रज्ञक्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग
अर्जुन प्रकृति और पुरुष, क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के विषय में पूछते हैं। श्रीकृष्ण बताते हैं कि शरीर क्षेत्र है, उसे जानने वाला क्षेत्रज्ञ है, और सब क्षेत्रों में क्षेत्रज्ञ वे स्वयं हैं। वे सच्चे ज्ञान के लक्षण गिनाते हैं और सिखाते हैं कि सब प्राणियों में समान रूप से बसे एक अविनाशी ईश्वर को कैसे देखें।
35 श्लोक, संस्कृत, लिप्यंतरण और अर्थ सहित
अर्जुन बोले
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥
prakṛtiṁ puruṣaṁ caiva kṣetraṁ kṣetra-jñam eva ca,
etad veditum icchāmi jñānaṁ jñeyaṁ ca keśava.
हे केशव, मैं प्रकृति और पुरुष को, क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ को, तथा ज्ञान और ज्ञेय को जानना चाहता हूँ।
श्रीभगवान बोले
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥
idaṁ śarīraṁ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate,
etad yo vetti taṁ prāhuḥ kṣetra-jña iti tad-vidaḥ.
हे कौन्तेय, यह शरीर क्षेत्र कहलाता है। जो इसे जानता है, उसे तत्त्व को जानने वाले क्षेत्रज्ञ कहते हैं।
आज इसे जिएँशरीर क्षेत्र है; उसे जानने वाला तू स्वयं है।
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥
kṣetra-jñaṁ cāpi māṁ viddhi sarva-kṣetreṣu bhārata,
kṣetra-kṣetrajñayor jñānaṁ yat taj jñānaṁ mataṁ mama.
हे भारत, सब क्षेत्रों में क्षेत्रज्ञ भी मुझे ही जान। क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ का जो ज्ञान है, वही मेरे मत में ज्ञान है।
आज इसे जिएँजो भीतर से तुझे जानता है, वही हर हृदय को जानता है।
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥
tat kṣetraṁ yac ca yādṛk ca yad-vikāri yataś ca yat,
sa ca yo yat-prabhāvaś ca tat samāsena me śṛṇu.
वह क्षेत्र क्या है, कैसा है, किन विकारों वाला है और किससे उत्पन्न हुआ है, तथा उसका ज्ञाता कौन है और उसका प्रभाव क्या है, यह सब संक्षेप में मुझसे सुन।
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥
ṛṣibhir bahudhā gītaṁ chandobhir vividhaiḥ pṛthak,
brahma-sūtra-padaiś caiva hetumadbhir viniścitaiḥ.
ऋषियों ने इसे अनेक प्रकार से, विविध वैदिक छंदों में अलग-अलग गाया है, और ब्रह्मसूत्र के युक्तियुक्त और निश्चित पदों में भी इसका वर्णन हुआ है।
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥
mahā-bhūtāny ahaṅkāro buddhir avyaktam eva ca,
indriyāṇi daśaikaṁ ca pañca cendriya-gocarāḥ.
महाभूत, अहंकार, बुद्धि और अव्यक्त प्रकृति, दस इंद्रियाँ और एक मन, तथा इंद्रियों के पाँच विषय।
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥
icchā dveṣaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ saṅghātaś cetanā dhṛtiḥ,
etat kṣetraṁ samāsena sa-vikāram udāhṛtam.
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, देह का संघात, चेतना और धृति: विकारों सहित यह क्षेत्र संक्षेप में कहा गया है।
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥
amānitvam adambhitvam ahiṁsā kṣāntir ārjavam,
ācāryopāsanaṁ śaucaṁ sthairyam ātma-vinigrahaḥ.
अमानित्व, दंभहीनता, अहिंसा, क्षमा, सरलता, आचार्य की सेवा, शुद्धि, स्थिरता और आत्मसंयम।
आज इसे जिएँचरित्र छोटी आदतों की सूची है, कोई एक महान कार्य नहीं।
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥
indriyārtheṣu vairāgyam anahaṅkāra eva ca,
janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-duḥkha-doṣānudarśanam.
इंद्रियों के विषयों में वैराग्य, अहंकार का अभाव, और जन्म, मृत्यु, बुढ़ापे तथा रोग में दुःख और दोष को बार-बार देखना।
आज इसे जिएँजीवन की क्षणभंगुरता याद रहे तो छोटी चाहें ढीली पड़ जाती हैं।
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥
asaktir anabhiṣvaṅgaḥ putra-dāra-gṛhādiṣu,
nityaṁ ca sama-cittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu.
आसक्ति का अभाव, पुत्र, पत्नी, घर आदि में ममता न रखना, और प्रिय या अप्रिय की प्राप्ति में सदा समचित्त रहना।
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥
mayi cānanya-yogena bhaktir avyabhicāriṇī,
vivikta-deśa-sevitvam aratir jana-saṁsadi.
अनन्य योग से मुझमें अविचल भक्ति, एकांत स्थान में रहने की रुचि, और जनसमूह में रमने से अरुचि।
आज इसे जिएँहर दिन ईश्वर के साथ थोड़े एकांत का समय रख।
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥
adhyātma-jñāna-nityatvaṁ tattva-jñānārtha-darśanam,
etaj jñānam iti proktam ajñānaṁ yad ato-nyathā.
अध्यात्म-ज्ञान में नित्य स्थिति और तत्त्वज्ञान के लक्ष्य का दर्शन: यह सब ज्ञान कहा गया है, और जो इससे विपरीत है वह अज्ञान है।
आज इसे जिएँसच्चा ज्ञान जानकारी में नहीं, चरित्र में दिखता है।
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥
jñeyaṁ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvā ‘mṛtam aśnute,
anādimat paraṁ brahma na sat tan nāsad ucyate.
अब मैं वह बताऊँगा जो जानने योग्य है, जिसे जानकर मनुष्य अमृत को पाता है। वह अनादि परम ब्रह्म है, जिसे न सत् कहा जाता है, न असत्।
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥
sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tat sarvato ‘kṣi-śiro-mukham,
sarvataḥ śrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati.
उसके हाथ-पैर सब ओर हैं, आँखें, सिर और मुख सब ओर हैं, कान सब ओर हैं। वह संसार में सबको व्याप्त करके स्थित है।
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥
sarvendriya-guṇābhāsaṁ sarvendriya-vivarjitam,
asaktaṁ sarva-bhṛc caiva nirguṇaṁ guṇa-bhoktṛ ca.
वह सब इंद्रियों के गुणों के रूप में भासता है, फिर भी सब इंद्रियों से रहित है; आसक्ति रहित होकर भी सबका पालन करता है; निर्गुण होकर भी गुणों का भोक्ता है।
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥
bahir antaś ca bhūtānām acaraṁ caram eva ca,
sūkṣmatvāt tad avijñeyaṁ dūra-sthaṁ cāntike ca tat.
वह परम तत्त्व सब प्राणियों के बाहर भी है और भीतर भी, अचर भी है और चर भी। सूक्ष्म होने के कारण वह जाना नहीं जा सकता; वह दूर भी है और पास भी।
आज इसे जिएँजिसे तू खोजता है, वह दूर भी है और साँस से भी निकट।
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥
avibhaktaṁ ca bhūteṣu vibhaktam iva ca sthitam,
bhūta-bhartṛ ca taj jñeyaṁ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca.
वह अविभक्त होते हुए भी प्राणियों में विभक्त सा स्थित दिखता है। उसे सब प्राणियों का पालन करने वाला, उन्हें लीन करने वाला और उत्पन्न करने वाला जान।
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥
jyotiṣām api taj jyotis tamasaḥ param ucyate,
jñānaṁ jñeyaṁ jñāna-gamyaṁ hṛdi sarvasya viṣṭhitam.
वह परम तत्त्व ज्योतियों की भी ज्योति है और अंधकार से परे कहा गया है। वही ज्ञान है, वही ज्ञेय है, वही ज्ञान से पाने योग्य है, और वह सबके हृदय में स्थित है।
आज इसे जिएँअंधेरे दिनों में याद रख, तेरे भीतर एक ज्योति है जिसे अंधकार छू नहीं सकता।
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥
iti kṣetraṁ tathā jñānaṁ jñeyaṁ coktaṁ samāsataḥ,
mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate.
इस प्रकार क्षेत्र, ज्ञान और ज्ञेय संक्षेप में कहे गए। मेरा भक्त इसे जानकर मेरे भाव को प्राप्त होता है।
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्॥
prakṛtiṁ puruṣaṁ caiva viddhy anādī ubhāv api,
vikārāṁś ca guṇāṁś caiva viddhi prakṛti-saṁbhavān.
प्रकृति और पुरुष दोनों को ही अनादि जान, और सब विकारों तथा गुणों को प्रकृति से उत्पन्न जान।
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥
kārya-kāraṇa-kartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate,
puruṣaḥ sukha-duḥkhānāṁ bhoktṛtve hetur ucyate.
कार्य, कारण और कर्तापन में प्रकृति को हेतु कहा जाता है, और सुख-दुःख के भोग में पुरुष को हेतु कहा जाता है।
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥
puruṣaḥ prakṛti-stho hi bhuṅkte prakṛti-jān guṇān,
kāraṇaṁ guṇa-saṅgo ‘sya sad-asad-yoni-janmasu.
प्रकृति में स्थित पुरुष ही प्रकृति से उत्पन्न गुणों को भोगता है। इन गुणों का संग ही उसके अच्छी और बुरी योनियों में जन्म का कारण है।
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः॥
upadraṣṭā ‘numantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ,
paramātmeti cāpy ukto dehe ‘smin puruṣaḥ paraḥ.
इस देह में स्थित परम पुरुष को साक्षी, अनुमति देने वाला, धारण करने वाला, भोक्ता, महेश्वर और परमात्मा भी कहा गया है।
आज इसे जिएँतू कभी अकेला नहीं; भीतर एक मौन साक्षी सदा है।
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते॥
ya evaṁ vetti puruṣaṁ prakṛtiṁ ca guṇaiḥ saha,
sarvathā vartamāno ‘pi na sa bhūyo ‘bhijāyate.
जो इस प्रकार पुरुष को और गुणों सहित प्रकृति को जानता है, वह किसी भी प्रकार से रहते हुए फिर जन्म नहीं लेता।
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥
dhyānenātmani paśyanti kecid ātmānam ātmanā,
anye sāṁkhyena yogena karma-yogena cāpare.
कुछ लोग ध्यान के द्वारा अपने भीतर आत्मा को अपने ही अंतःकरण से देखते हैं, कुछ सांख्ययोग से, और कुछ कर्मयोग से।
आज इसे जिएँभीतर जाने के अनेक मार्ग हैं; जो तुझे उपयुक्त हो, उस पर चल।
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥
anye tv evam ajānantaḥ śrutvā ‘nyebhya upāsate,
te ‘pi cātitaranty eva mṛtyuṁ śruti-parāyaṇāḥ.
कुछ और लोग इन मार्गों को न जानते हुए दूसरों से सुनकर उपासना करते हैं। वे भी सुने हुए में श्रद्धा रखकर मृत्यु को पार कर जाते हैं।
आज इसे जिएँजो सीखा, उस पर सरल श्रद्धा भी एक मार्ग है।
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ॥
yāvat sañjāyate kiñcit sattvaṁ sthāvara-jaṅgamam,
kṣetra-kṣetrajña-saṁyogāt tad viddhi bharatarṣabha.
हे भरतश्रेष्ठ, जो कुछ भी चर या अचर प्राणी उत्पन्न होता है, उसे क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के संयोग से उत्पन्न जान।
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥
samaṁ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṁ parameśvaram,
vinaśyatsv avinaśyantaṁ yaḥ paśyati sa paśyati.
जो परमेश्वर को सब प्राणियों में समान रूप से स्थित, और नश्वरों में भी अविनाशी देखता है, वही सचमुच देखता है।
आज इसे जिएँहर चेहरे के पार उसी ईश्वर को देख जो सबमें है।
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्॥
samaṁ paśyan hi sarvatra samavasthitam īśvaram,
na hinasty ātmanā ‘ ‘tmānaṁ tato yāti parāṁ gatim.
जो सर्वत्र समान रूप से स्थित ईश्वर को देखता है, वह अपने द्वारा अपनी हानि नहीं करता, और इसी से परम गति को पाता है।
आज इसे जिएँजब तू हर ओर ईश्वर देखता है, तो अपनी ही आत्मा के विरुद्ध चलना छोड़ देता है।
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति॥
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ,
yaḥ paśyati tathā ‘ ‘tmānam akartāraṁ sa paśyati.
जो देखता है कि सब कर्म सब प्रकार से प्रकृति के द्वारा ही किए जाते हैं, और आत्मा अकर्ता है, वही सचमुच देखता है।
आज इसे जिएँकर्म कर, पर उसे अपनी पूरी पहचान मत बना।
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥
yadā bhūta-pṛthag-bhāvam eka-stham anupaśyati,
tata eva ca vistāraṁ brahma sampadyate tadā.
जब मनुष्य प्राणियों के अलग-अलग भाव को एक में ही स्थित देखता है, और उसी एक से सबका विस्तार देखता है, तब वह ब्रह्म को प्राप्त होता है।
आज इसे जिएँहर भिन्नता के पीछे उस एक स्रोत को देख जो सबका है।
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥
anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ,
śarīra-stho ‘pi kaunteya na karoti na lipyate.
हे कौन्तेय, अनादि और निर्गुण होने के कारण यह अविनाशी परमात्मा शरीर में स्थित होकर भी न कुछ करता है, न लिप्त होता है।
आज इसे जिएँतेरे भीतर कुछ ऐसा है जो हर भूल में भी निर्मल रहता है।
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते॥
yathā sarva-gataṁ saukṣmyād ākāśaṁ nopalipyate,
sarvatrāvasthito dehe tathā ‘ ‘tmā nopalipyate.
जैसे सर्वव्यापी आकाश सूक्ष्म होने के कारण लिप्त नहीं होता, वैसे ही सब देहों में स्थित आत्मा लिप्त नहीं होती।
आज इसे जिएँधुएँ के बीच आकाश की तरह, तू भीतर से अछूता रहता है।
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥
yathā prakāśayaty ekaḥ kṛtsnaṁ lokam imaṁ raviḥ,
kṣetraṁ kṣetrī tathā kṛtsnaṁ prakāśayati bhārata.
हे भारत, जैसे एक ही सूर्य इस सम्पूर्ण लोक को प्रकाशित करता है, वैसे ही क्षेत्री सम्पूर्ण क्षेत्र को प्रकाशित करता है।
आज इसे जिएँतेरी चेतना वह सूर्य है जो जीवन के हर कोने को रोशन करती है।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥
kṣetra-kṣetrajñayor evam antaraṁ jñāna-cakṣuṣā,
bhūta-prakṛti-mokṣaṁ ca ye vidur yānti te param.
जो ज्ञान की आँख से क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के इस भेद को, और प्राणियों के प्रकृति से मुक्त होने को जानते हैं, वे परम को प्राप्त होते हैं।
शांति, साहस या त्याग चुनें, और भक्ति आँगन ऐप दिन भर आपको उसी पर गीता का श्लोक भेजता है, साथ में पूरी गीता ऑफ़लाइन पढ़ने को।
संस्कृत पारंपरिक पाठ है, जिसे दो संस्करणों से मिलाया गया है। अर्थ हमारे अपने सरल भावानुवाद हैं, दैनिक चिंतन के लिए, विद्वत अनुवाद नहीं; गहन अध्ययन के लिए किसी प्रामाणिक टीका का भी संदर्भ लें।